Osmanoğulları’nın Tarihi (Ciltli)

İlk Osmanlı vakanüvislerinden Âşık Paşazade’nin, yalnız eserinin bir yerinde, Anadolu’da büyük ve müstakil teşkilatlar şeklinde mevcudiyetlerinden bahsettiği dört teşkilat vardır ki, yalnız uç beyliklerinin değil, hatta umumiyetle Anadolu’nun siyasi ve içtimai tarihini anlamak için bunlar hakkında doğru bir fikir edinmek zaruridir. Mehmet Fuad Köprülü, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu O, tartışırken olguları argümanlarının istikametinde sunmaktan tereddüt etmez; Fatih’in politikalarını tenkit etmek için onun atalarını seçer; onların hayırlı işlerini ve politikalarını över. Âşık Paşazade’nin kaynaklarından tarihsel gerçekleri ve orijinal ifadelerini ayırabilmek için, kitabındaki bu tartışmalı konuları açık bir şekilde tahkik etmeliyiz. Halil İnalcık, Âşık Paşazade Tarihi Nasıl Okunmalı? Erken Osmanlı vakanüvislerinin bazıları, görüşlerini daha doğrudan ifade etmiştir. Bu, özellikle, saygın bir derviş ailesinden gelen ve uzun ömrünün başlarında Balkan seferlerine katılan Âşık Paşazade için geçerlidir. 1480'lerde Osmanlı padişahlarının tarihini yazdığında emeklilik dönemindeydi ve artık kariyerle ilgili kaygılarını geride bırakmıştı. Bu da Âşık Paşazade'nin eleştirilerinde nasıl bu kadar dobra olabildiğini kısmen açıklıyor. Ama o bile en sivri sözleri eski padişahlarla ilgili bölümlerde sarf eder ve genelde eleştirilerini hükümdarların kendilerine değil hizmetkârlarına yöneltir. Suraiya Faroqhi, Osmanlı Tarihi Nasıl İncelenir Wittek'in sözleriyle, ‘Âşık Paşazade'nin hikâyesi kendisini Osmanlı'nın ilk zamanlarının, herhangi bir anakronizm içermeyen özgün bir belgesi olarak tavsiye eder.’ Âşık Paşazade bir başka kaynaktan, muhtemelen Yahşi Fakih'ten almış olduğu bir geleneği naklediyor olsa da kaynağının zihniyetini kavrayabiliyordu, Neşrî kavrayamıyordu. Bu farklılık, onun geçmişteki olaylara zaman açısından kendisinden on yıl kadar sonra yazmış olan Neşrî'den daha yakın olması nedeniyle değil, fakat açıkça birbirinden farklı iki toplumsal dünyadan gelmeleri nedeniyle ortaya çıkmıştır. Cemal Kafadar, İki Cihan Âresinde